Syria hậu chuyển tiếp quyền lực: Phép thử an ninh vầ trật tự mới của Trung Đông cuối năm 2025

Cuối năm 2025, Syria đang nổi lên như một trong những điểm nóng thời sự quan trọng nhất của khu vực Trung Đông. Không còn là các cuộc giao tranh quy mô lớn như giai đoạn cao điểm của nội chiến, nhưng những diễn biến gần đây tại quốc gia này lại mang ý nghĩa cấu trúc sâu sắc đối với trật tự an ninh khu vực. Việc chính quyền Syria ban bố lệnh giới nghiêm tại thành phố Latakia sau các cuộc biểu tình bạo lực, cùng với việc Hoa Kỳ gia tăng các chiến dịch quân sự chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng, cho thấy tiến trình chuyển tiếp quyền lực tại Syria đang bước vào giai đoạn mong manh nhất (Associated Press, 2025; Reuters, 2025a). Những diễn biến này không chỉ phản ánh các khó khăn nội tại của Syria sau hơn một thập niên xung đột, mà còn đặt ra câu hỏi lớn hơn về khả năng tái thiết nhà nước, kiểm soát bạo lực phi nhà nước và định hình một trật tự Trung Đông ổn định hơn trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc vẫn diễn ra phức tạp.

Latakia và bài toán ổn định xã hội hậu xung đột

Cuối tháng 12 năm 2025, chính quyền Syria đã áp đặt lệnh giới nghiêm tại Latakia sau khi các cuộc biểu tình liên quan đến yêu cầu phân quyền quản lý địa phương và việc thả tù nhân chuyển thành bạo lực, gây thương vong cho cả lực lượng an ninh và dân thường (Associated Press, 2025). Mặc dù giới nghiêm được xem là biện pháp cần thiết nhằm lập lại trật tự trước mắt, nhưng sự kiện này đã bộc lộ rõ những rạn nứt xã hội sâu sắc vẫn tồn tại trong bối cảnh hậu xung đột.

Latakia là khu vực ven biển có vị trí kinh tế và chiến lược quan trọng, đồng thời gắn liền với cộng đồng từng được xem là trụ cột xã hội của chế độ cũ. Trong giai đoạn chuyển tiếp, tâm lý lo ngại bị gạt ra ngoài lề chính trị hoặc bị quy kết trách nhiệm tập thể khiến một bộ phận cộng đồng địa phương rơi vào trạng thái phòng vệ. Các nghiên cứu về chuyển tiếp chính trị ở Trung Đông cho thấy, nếu những nỗi lo này không được xử lý thông qua các cơ chế bảo đảm an ninh cộng đồng, đại diện chính trị và hòa giải xã hội, nguy cơ bạo lực tái phát là rất lớn.

Từ góc độ nghiên cứu xung đột, tình hình tại Latakia phản ánh một quy luật phổ biến ở các xã hội hậu chiến. Khi năng lực quản trị của nhà nước trung ương chưa được tái lập đầy đủ, các biện pháp cưỡng chế có thể giúp ổn định ngắn hạn nhưng khó tạo ra nền tảng ổn định bền vững. Việc thiếu vắng các cơ chế công lý chuyển tiếp và đối thoại xã hội khiến những bất mãn tiềm ẩn dễ dàng chuyển hóa thành xung đột bạo lực, đặc biệt tại các khu vực nhạy cảm về sắc tộc và giáo phái.

Sự trở lại dai dẳng của tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng

Song song với những thách thức nội bộ, Syria tiếp tục là một trong những mặt trận chống khủng bố quan trọng của Trung Đông. Trong những ngày cuối năm 2025, Hoa Kỳ đã tiến hành nhiều chiến dịch quân sự tại Syria nhằm vào các phần tử còn sót lại của tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS), sau một vụ tấn công gây thương vong cho binh sĩ Hoa Kỳ và lực lượng hỗ trợ địa phương (Reuters, 2025a). Các chiến dịch này bao gồm việc tiêu diệt và bắt giữ các tay súng, phá hủy kho vũ khí và làm gián đoạn mạng lưới hậu cần của tổ chức này (Reuters, 2025b). Mặc dù tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng không còn khả năng kiểm soát lãnh thổ rộng lớn như giai đoạn 2014–2017, việc duy trì được năng lực tiến hành các cuộc tấn công cho thấy nguy cơ cực đoan hóa tại Syria vẫn chưa bị loại bỏ. Các báo cáo gần đây chỉ ra rằng các khoảng trống quản trị, tình trạng nghèo đói kéo dài và tâm lý bất mãn hậu xung đột tiếp tục tạo môi trường thuận lợi cho hình thức nổi dậy phân tán, linh hoạt và khó đối phó bằng các biện pháp quân sự đơn thuần. Điều này đặt chính quyền Syria trước một thách thức mang tính cấu trúc. Việc phối hợp với các đối tác quốc tế để duy trì sức ép an ninh đối với các tổ chức khủng bố là cần thiết, nhưng không đủ. Nếu không cải thiện quản trị địa phương, phục hồi sinh kế và khôi phục dịch vụ công cơ bản, các chiến dịch chống khủng bố khó có thể mang lại hiệu quả bền vững trong dài hạn.

Tác động khu vực và bài toán tái thiết

Những diễn biến tại Syria có tác động lan tỏa rõ rệt ra toàn bộ Trung Đông. Một Syria ổn định có thể góp phần giảm áp lực người tị nạn lên các nước láng giềng, thúc đẩy phục hồi các tuyến thương mại khu vực và hạn chế không gian hoạt động của các tổ chức cực đoan xuyên biên giới. Ngược lại, bất ổn kéo dài tại Syria sẽ làm gia tăng nguy cơ bạo lực mức thấp, kéo theo khả năng can dự sâu hơn của các cường quốc và làm phức tạp thêm môi trường an ninh khu vực. Trong bối cảnh đó, vấn đề tái thiết và viện trợ quốc tế đóng vai trò then chốt. Theo các đánh giá của Liên Hợp Quốc, hàng triệu người dân Syria vẫn đang cần hỗ trợ nhân đạo khẩn cấp trong năm 2025, trong khi triển vọng hồi hương của người tị nạn và người phải di dời trong nước tạo thêm áp lực lớn lên hạ tầng, thị trường lao động và dịch vụ xã hội (Liên Hợp Quốc, 2024a; Liên Hợp Quốc, 2024b). Nếu các nguồn lực tái thiết không được điều phối hiệu quả và không gắn với cải cách quản trị, nguy cơ tái sản xuất bất bình đẳng và xung đột là rất rõ ràng.

Triển vọng và hàm ý nghiên cứu

Syria cuối năm 2025 đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Một kịch bản tích cực đòi hỏi chính quyền chuyển tiếp phải xây dựng được đồng thuận xã hội tối thiểu, bảo đảm an ninh cộng đồng và từng bước khôi phục năng lực quản trị nhà nước. Ngược lại, nếu các rạn nứt xã hội không được xử lý thỏa đáng và bạo lực phi nhà nước tiếp tục tồn tại, Syria có nguy cơ rơi vào trạng thái bất ổn kéo dài, với những hệ lụy nghiêm trọng đối với toàn bộ Trung Đông.

Đối với giới nghiên cứu Việt Nam và khu vực Á – Phi, trường hợp Syria hiện nay cung cấp một điển hình quan trọng để phân tích mối quan hệ giữa chuyển tiếp chính trị, chống khủng bố và tái thiết nhà nước hậu xung đột. Những gì đang diễn ra tại Syria không chỉ là vấn đề nội bộ của một quốc gia, mà còn là phép thử đối với khả năng hình thành một trật tự Trung Đông ổn định hơn trong bối cảnh đầy biến động hiện nay.

Tài liệu tham khảo

Associated Press. (2025, December). Syria imposes curfew in Latakia after protests turn deadly. Associated Press.

Reuters. (2025a, December). U.S. launches new operations against Islamic State in Syria after deadly attack. Reuters.

Reuters. (2025b, December). U.S. military says it killed and captured Islamic State militants in Syria. Reuters.

United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. (2024). Syrian Arab Republic: Humanitarian needs overview 2025. United Nations.

United Nations High Commissioner for Refugees. (2024). Syria regional refugee and resilience plan. United Nations.

Tổng hợp tin

TS. Vũ Thị Thanh

Phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á, ISAWAAS