Diễn đàn khoa học năm 2025: Quản lý phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số

Sáng ngày 29/12/2025, tại Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (VASS) đã tổ chức Diễn đàn khoa học năm 2025 với chủ đề “Quản lý phát triển kinh tế – xã hội Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số”. Diễn đàn diễn ra tại trụ sở Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, với sự tham dự của đông đảo các nhà khoa học, nhà quản lý, chuyên gia nghiên cứu đến từ các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ quan hoạch định chính sách và doanh nghiệp.

Diễn đàn do GS.TS. Lê Văn Lợi, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; TS. Nguyễn Đình Chúc, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới và PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học đồng chủ trì.

Chuyển đổi số: đột phá chiến lược của phát triển quốc gia

Phát biểu khai mạc và đề dẫn Diễn đàn, GS.TS. Lê Văn Lợi nhấn mạnh rằng chuyển đổi số đã được xác định là một trong những đột phá chiến lược quan trọng hàng đầu của Việt Nam. Trong Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã khẳng định: “Chuyển đổi số quốc gia là một trong ba đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá”. 

GS.TS. Lê Văn Lợi, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Ảnh: VASS)

Theo GS.TS. Lê Văn Lợi, vấn đề then chốt đặt ra hiện nay không chỉ là đẩy nhanh tốc độ số hóa, mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng quản lý phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh số hóa toàn diện. Ông nhấn mạnh yêu cầu phải trả lời câu hỏi mang tính căn cốt: “Làm thế nào để chuyển đổi số trở thành động lực thực sự cho phát triển bao trùm, bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân?”.

Trong Phiên thảo luận thứ nhất, các tham luận tập trung làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn của quản lý phát triển trong kỷ nguyên số.

Trình bày tham luận về lực lượng sản xuất số, GS.TS. Trần Thọ Đạt, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng sự xuất hiện của dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, hạ tầng số và lao động số đang tạo ra một hình thái lực lượng sản xuất mới. Theo ông, “dữ liệu lớn chính là một loại tài nguyên mới, là lực lượng sản xuất mới”, song để dữ liệu thực sự tạo ra giá trị, cần giải quyết tình trạng phân mảnh và thiếu liên thông trong hệ thống quản trị dữ liệu hiện nay. Ông cũng chỉ rõ các thách thức lớn đối với Việt Nam, bao gồm khung thể chế chưa đồng bộ, thiếu nhân lực số trình độ cao và rủi ro về an ninh, đạo đức trong môi trường số.

Đại biểu tham dự chụp ảnh lưu niệm tại Phiên Khai mạc Diễn dàn (Ảnh Minh Hồng VASS)

Ở góc độ thể chế, GS.TS. Trần Ngọc Đường, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng và hoàn thiện thể chế quản lý phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên số. Theo ông, các mô hình quản lý truyền thống được thiết kế cho nền kinh tế công nghiệp đang bộc lộ nhiều hạn chế trước sự vận động nhanh, mở và phi tập trung của nền kinh tế số, đòi hỏi phải có những cải cách thể chế mang tính nền tảng. 

Ở mảng kinh nghiệm quốc tế và gợi mở chính sách, tham luận “Chính phủ số và quản trị chính phủ số ở Trung Quốc và một số gợi mở đối với Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số” của PGS.TS. Vũ Hùng Cường, Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội và TS. Vũ Kiều Oanh tập trung phân tích chuyển đổi số như một xu thế tác động đồng thời tới chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, qua đó làm thay đổi phương thức và hiệu quả quản trị. Từ kinh nghiệm Trung Quốc, nhóm tác giả nhấn mạnh chiều sâu của “quản trị chính phủ số”, phân biệt hai cấp độ số hóa quản trị chính phủ và quản trị chính phủ số, trong đó cấp độ thứ hai hướng tới việc chính phủ sử dụng công nghệ số để tối ưu hóa quản trị của chính mình.

Quản trị xã hội và an sinh trong bối cảnh số hóa

Trao đổi trong phiên thảo luận bàn tròn, PGS.TS. Bùi Văn Huyền nhấn mạnh rằng chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức điều hành phát triển ở cấp địa phương theo hướng dựa trên dữ liệu và liên thông đa ngành. Trong bối cảnh chuyển đổi số, quản lý phát triển địa phương cần gắn với việc xây dựng mô hình quản lý thích ứng, phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội của từng vùng, từng địa phương. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy chuyển đổi số chỉ phát huy hiệu quả khi được tích hợp vào quá trình hoạch định và thực thi chính sách phát triển địa phương, thay vì triển khai rời rạc theo từng dự án công nghệ.

Bàn về quản trị phát triển xã hội, GS.TS. Đặng Nguyên Anh cho rằng chuyển đổi số vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra nhiều thách thức đối với quản lý xã hội ở Việt Nam. Giáo sư nhấn mạnh yêu cầu quản trị phát triển xã hội trong kỷ nguyên số phải gắn với các nguyên tắc bao trùm, công bằng và phát triển vì con người, đồng thời nhận diện rõ các nguy cơ phân hóa xã hội và bất bình đẳng số. Theo GS.TS. Đặng Nguyên Anh, việc xây dựng các chính sách xã hội trong bối cảnh số hóa cần dựa trên phân tích dữ liệu, song phải song hành với bảo đảm an sinh và niềm tin xã hội.

GS.TS. Võ Khánh Vinh khẳng định pháp luật giữ vai trò nền tảng trong quản lý phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam trong kỷ nguyên số. Nhà nước pháp quyền là trụ cột quan trọng để bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực trong bối cảnh quản trị dựa ngày càng nhiều vào công nghệ và dữ liệu. Theo tác giả, quá trình chuyển đổi số đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý nhằm thích ứng với các mô hình kinh tế, xã hội mới phát sinh trong môi trường số.

Tiếp cận từ góc độ quản lý nhà nước, PGS.TS. Trương Thị Hồng Hà nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát quyền lực nhằm phòng, chống tham nhũng, lãng phí và tiêu cực trong quản lý phát triển kinh tế - xã hội khi chuyển đổi số diễn ra ngày càng sâu rộng. Bà chỉ ra rằng việc ứng dụng công nghệ số và dữ liệu lớn trong quản lý nhà nước cần đi kèm với cơ chế giám sát phù hợp để hạn chế rủi ro lạm quyền và sai lệch trong quá trình ra quyết định. Đây là một trong những thách thức thể chế lớn của quản lý phát triển trong kỷ nguyên số.

Đề cập tới an sinh xã hội, PGS.TS. Trần Thị Minh Thi phân tích các rủi ro cấu trúc mới nổi trong bối cảnh chuyển đổi số, đặc biệt là những tác động tới việc làm, thu nhập và các nhóm xã hội dễ bị tổn thương. Bà nhấn mạnh rằng chuyển đổi số không chỉ là vấn đề công nghệ hay kinh tế, mà còn là vấn đề xã hội, đòi hỏi quản lý phát triển phải chủ động nhận diện và ứng phó với các rủi ro xã hội mới. Theo đó, các chính sách an sinh cần được điều chỉnh phù hợp với bối cảnh số hóa ngày càng sâu rộng.

Ở góc độ thực tiễn doanh nghiệp, ông Đinh Đức Thụ, Phó Tổng Giám đốc VNPT VinaPhone, tập trung vào các giải pháp thúc đẩy doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng như hộ kinh doanh cá thể, ứng dụng chuyển đổi số. Ông nhấn mạnh rằng thúc đẩy chuyển đổi số trong khu vực doanh nghiệp là điều kiện quan trọng để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao và bền vững trong giai đoạn tới. Theo ông, chuyển đổi số không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, mà còn góp phần mở rộng khả năng tham gia của các chủ thể kinh tế vào nền kinh tế số.

Với hơn 40 tham luận khoa học được công bố trong Kỷ yếu, Diễn đàn khoa học năm 2025 đã cung cấp nhiều luận cứ khoa học và gợi mở chính sách quan trọng, góp phần phục vụ công tác tham mưu, tư vấn cho Đảng và Nhà nước trong quá trình hoàn thiện mô hình quản lý phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Nguyễn Hiên

Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ